الطرف الأول في نعم الله تعالى في خلق أسباب الإدراك
Birinci taraf: Allah Teâlâ'nın idrak sebeplerini yaratmasındaki nimetleri hakkında
اعلم أن الله تعالى خلق النبات وهو أكمل وجودا من الحجر والمدر والحديد
والنحاس وسائر الجواهر التي لا تنمى ولا تغذى فإن النبات خلق فيه قوة بها
يجتذب الغذاء إلى نفسه من جهة أصله وعروقه التي في الأرض وهي له آلات فبها
يجتذب الغذاء وهي العروق الدقيقة التي تراها في كل ورقة ثم تغلظ أصولها ثم
تتشعب ولا تزال تستدق وتتشعب إلى عروق شعرية تنبسط في أجزاء الورقة حتى
تغيب عن البصر إلا أن النبات مع هذا الكال ناقص فإنه إذا أعوزه غذاء يساق
إليه ويماس أصله جف ويبس ولم يمكنه طلب الغذاء من وضع آخر فإن الطلب إنما
يكون بمعرفة المطلوب وبالانتقال إليه والنبات عاجز عن ذلك فمن نعمة الله
تعالى عليك أن خلق لك آلات الإحساس وآلة الحركة في طلب الغذاء فانظر إلى
ترتيب حكمة الله تعالى في خلق الحواس الخمس التي هي آلة الإدراك فأولها
حاسة اللمس وإنما خلقت لك حتى إذا مستك نار محرقة أو سيف جارح تحس به فتهرب
منه وهذا أول حس يخلق للحيوان ولا يتصور حيوان إلا ويكون له هذا الحس لأنه
إذا لم يحس أصلا فليس بحيوان وأنقص درجات الحس أن يحس بما لا يلاصقه ويماسه
فإن الإحساس مما يبعد منه إحساس أتم لا محالة وهذا الحس موجود لكل حيوان
حتى الدودة التي في الطين فإنها إذا غرز فيها إبرة انقبضت للهرب لا كالنبات
فإن النبات يقطع فلا ينقبض إذ لا يحس بالقطع إلا أنك لو لم يخلق لك إلا هذا
الحس لكنت
ناقصا كالدودة لا تقدر على طلب الغذاء من حيث يبعد عنك بل ما يمس فتحس به
فتجذبه إلى نفسك فقط فافتقرت إلى حس تدرك به ما بعد عنك فخلق لك الشم إلا
أنك تدرك به الرائحة ولا تدري أنها جاءت من أي ناحية فتحتاج إلى أن تطوف
كثيرا من الجوانب فربما تعثر على الغذاء الذي شممت ريحه وربما لم تعثر
فتكون في غاية النقصان لو لم يخلق لك إلا هذا فخلق لك البصر لتدرك به ما
بعد عنك وتدرك جهته فتقصد تلك الجهة بعينها إلا أنه لو لم يخلق لك إلا هذا
لكنت ناقصا إذ لا تدرك بهذا ما وراء الجدران والحجب فتبصر غذاء ليس بينك
وبينه حجاب وتبصر عدوا لا حجاب بينك وبينه وأما ما بينك وبينه حجاب فلا
تبصره وقد لا ينكشف الحجاب إلا بعد قرب العدو فتعجز عن الهرب فخلق لك السمع
حتى تدرك به الأصوات من وراء الجدران والحجب عند جريان الحركات لأنك لا
تدرك بالبصر إلا شيئا حاضرا وأما الغائب فلا يمكنك معرفته إلا بكلام ينتظم
من حروف وأصوات تدرك بحس السمع فاشتدت إليه حاجتك فخلق لك ذلك وميزت بفهم
الكلام عن سائر الحيوانات وكل ذلك ما كان يغنيك لو لم يكن لك حس الذوق إذ
يصل الغذاء إليك فلا تدرك أنه موافق لك أو مخالف فتأكله فتهلك كالشجرة يصب
في أصلها كل مائع ولا ذوق لها فتجذب وربما يكون ذلك سبب جفافها ثم كل ذلك
لا يكفيك لو لم يخلق في مقدمة دماغك إدراك آخر يسمى حسا مشتركا تتأدى إليه
هذه المحسوسات الخمس وتجتمع فيه ولولاه لطال الأمر عليك فإنك إذا أكلت شيئا
أصفر مثلا فوجدته مرا مخالفا لك فتركته فإذا رأيته مرة أخرى فلا تعرف أنه
مر مضر ما لم تذقه ثانيا لولا الحس المشترك إذ العين تبصر الصفرة ولا تدرك
المرارة فكيف تمتنع والذوق يدرك المرارة ولا يدرك الصفرة فلا بد من حاكم
تجتمع عنده الصفرة والمرارة جميعا حتى إذا أردت الصفرة حكم أنه مر فيمتنع
عن تناوله ثانيا وهذا كله تشاركك فيه الحيوانات إذ للشاة هذه الحواس كلها
فلو لم يكن لك إلا هذا لكنت ناقصا فإن البهيمة يحتال عليها فتؤخذ فلا تدري
كيف تدفع الحيلة عن نفسها وكيف تتخلص إذا قيدت وقد تلقي نفسها في بئر ولا
تدري أن ذلك يهلكها ولذلك قد تأكل البهيمة ما تستلذه في الحال ويضرها في
ثاني الحال فتمرض وتموت إذ ليس لها إلا الإحساس بالحاضر فأما إدراك العواقب
فلا فميزك الله تعالى وأكرمك بصفة أخرى وهي أشرف من الكل وهو العقل فبه
تدرك مضرة الأطعمة ومنفعتها في الحال والمآل وبه تدرك كيفية طبخ الأطعمة
وتأليفها وإعداد أسبابها فتنتفع بعقلك في الأكل الذي هو سبب صحتك وهو أحسن
فوائد العقل وأقل الحكم فيه بل الحكمة الكبرى فيه معرفة الله تعالى ومعرفة
أفعاله ومعرفة الحكمة في عالمه وعند ذلك تنقلب فائدة الحواس الخمس في حقك
فتكون الحواس الخمس كالجواسيس وأصحاب الأخبار الموكلين بنواحي المملكة وقد
وكلت كل واحدة منها بأمر تختص به فواحدة منها بأخبار الألوان والأخرى
بأخبار الأصوات والأخرى بأخبار الروائح والأخرى بأخبار الطعوم والأخرى
بأخبار الحر والبرد والخشونة والملاسة واللين والصلابة وغيرها وهذه البرد
والجواسيس يقتنصون الأخبار من أقطار المملكة ويسلمونها إلى الحس المشترك
والحس المشترك قاعد في مقدمة الدماغ مثل صاحب القصص والكتب على باب الملك
يجمع القصص والكتب الواردة من نواحي العالم فيأخذها وهي مختومة ويسلمها إذ
ليس له إلا أخذها وجمعها وحفظها فأما معرفة حقائق ما فيها فلا ولكن إذا
صادف القلب العاقل الذي هو الأمير والملك سلم الإنهاءات إليه مختومة
فيفتشها الملك ويطلع منها على أسرار المملكة ويحكم فيها بأحكام عجيبة لا
يمكن استقصاؤها في هذا المقام وبحسب ما يلوح له من الأحكام والمصالح يحرك
الجنود وهي الأعضاء مرة في الطلب ومرة في الهرب ومرة في إتمام التدبيرات
التي تعن له
فهذه سياقة نعمة الله عليك في الإدراكات ولا تظنن أنا استوفيناها فإن
الحواس الظاهرة هي بعض الإدراكات والبصر واحد من جملة الحواس والعين آلة
واحدة له وقد ركبت العين من عشر طبقات مختلفة بعضها رطوبات وبعضها أغشية
وبعض الأغشية كأنها نسج العنكوب وبعضها كالمشيمة وبعض تلك الرطوبات كأنه
بياض البيض وبعضها كأنه الجمد ولكل واحدة من هذه الطبقات العشر صفة وصورة
وشكل وهيئة وعرض وتدوير وتركيب ولو اختلت طبقة واحدة من جملة العشر أو صفة
واحدة من صفات كل طبقة لاختل البصر وعجز عنه الأطباء والكحالون كلهم فهذا
في حس واحد فقس به حاسة السمع وسائر الحواس بل لا يمكن أن تستوفي حكم الله
تعالى وأنواع نعمه في جسم البصر وطبقاته في مجلدات كثيرة مع أن جملته لا
تزيد على جوزة صغيرة فكيف ظنك بجميع البدن وسائر أعضائه وعجائبه فهذه مرامز
إلى نعم الله تعالى بخلق الإدراكات
Türkçe Tercüme
Birinci Bölüm: Allah Tealâ'nın İdrak Araçlarını Yaratmadaki Nimetleri
Bilin ki Allah Tealâ, bitkileri taş, toprak, demir, bakır ve büyüme ile beslenmeyen diğer maddelere kıyasla daha mükemmel bir varlık olacak şekilde yaratmıştır. Zira bitkide, kendisine kökü ve toprağa batmış damarları vasıtasıyla besin çeken bir güç var olmuştur; bu damarlar ona alet konumundadır. Besini çeken ince damarlar vardır ki bunları her yaprakta görürsün; sonra kökleri kalınlaşır, daha sonra dallanır ve gittikçe incelenerek dallanmaya devam eder, sonunda saç gibi ince damarlar halinde yaprak parçalarına yayılır ve gözden kaybolur. Fakat bitki bu durumuyla eksik kalır; zira besini bulamasa ve köküne ulaşmazsa kuruya kalır ve işte o zaman başka bir yere giderek besin arayamaz. Çünkü arama ancak aranan şeyin bilinmesi ve ona gidilmesi ile mümkündür ve bitki buna güçsüzdür. İşte Allah Tealâ'nın sana olan nimetlerinden biri de sana duyularla algılayan ve besin arayışında hareket eden araçlar yaratmış olmasıdır.
Şimdi beş duyu organının yaratılışında Allah Tealâ'nın hikmetinin tertibine bak. Bunların ilki dokunma duyusudur. Bu duy, yakıcı bir ateşin veya yaralayıcı bir kılıcın seni temas ettiğinde hissetmek ve bundan kaçmak için yarattılmıştır. Bu, hayvana verilen ilk duyudur ve hiçbir hayvan bu duyudan mahrum olamaz; çünkü hiç duymazsa hayvan sayılmaz. Duyunun en düşük derecesi kendi dokunuşu olmayan şeyi hissetmektir. Çünkü bundan uzak olan şeyi hissetmek mutlaka daha eksiksiz bir duyu olur. Bu duy bütün hayvanlara vardır, hatta toprağın içindeki solucan bile iğne batırıldığında kaçmak için büzülür; bitkide ise duş böyle değildir, zira kesilse bile büzülmez, çünkü kesimi hissetmez. Oysa sana sadece bu duy verilseydi, solucan gibi eksik olurdun; zira kendine dokunmuş olan besini çekebilirsin fakat uzaktan gelen besini arayamazsın. Bunun için sana koklama duyusu verilmiştir. Ancak bununla yalnız kokuyu algılarsın, nereden geldiğini bilemezsin. Bunun için çok yandaş dolaşman gerekir, bazen kokusu aldığın besini bulursun, bazen de bulamazsın. Sadece bu duy olsaydı çok eksik olurdun. Bu yüzden sana görme duyusu verilmiştir; böylece uzakta olan şeyi ve yönünü anlayıp doğruca o tarafa gidebilirsin. Ama bununla da, duvarlar ve engeller ardındaki şeyleri göremezsin; arada engel olmadan gördüğün besini yiyebilir, arada engel olmadan gördüğün düşmandan kaçabilirsin, fakat arada engel olan şeyi göremezsin ve belki de engel ancak düşman yakın gelince açılır, o zaman kaçmaya güçün kalmaz. İşte bu nedenle sana işitme duyusu verilmiştir; böylece duvarlar ve engeller ardından hareketlerin doğmasıyla sesler vasıtasıyla şeyleri algılayabilirsin. Çünkü görme duyusuyla sadece hazır olan şeyi anlayabilirsin, gaibi ise ancak harfleri ve seslerle tertip edilen konuşma vasıtasıyla bilebilirsin ve sen işitme duyusuyla bu sesleri algılayabilirsin, bunun için işitmeye çok ihtiyacın var, işte bu yüzden Allah bu duyuyu sana vermiş ve onu anlama ile seni diğer hayvanlardan ayırmıştır. Bütün bunların hepsi de, eğer sana tat duyusu olmasa boşuna olurdu; zira sana ulaşan besini algılayamaz, sana uygun mu yoksa zararlı mı bilemez, öyle halde yerine ve telef olursun. Ağaçta da böyledir; köküne her tür sıvı dökülse de tat duyusu olmadığı için çeker ve belki bu ona zarar verir, sonra kuruya kalır. Daha sonra bütün bunlar yine yeterli değildir, eğer beyninin ön kısmında bu beş duyu hissine toplanan başka bir algı olmasaydı, buna "ortak duy" denilir. Eğer bu olmasaydı işin uzatılması şaşırtıcı olurdu. Örneğin sarı bir şeyi yedin, acı ve zararlı bulup bıraktın; öteki zaman yine onu gördün, fakat tekrar tatmadıkça acı ve zararlı olduğunu bilemezsin. Fakat ortak duy sayesinde bilebilirsin. Çünkü göz sarılığı görür ama acılığı anlamaz; tat acılığı anlar fakat sarılığı anlamaz. Mutlaka sarılık ve acılığın her ikisinin de toplandığı bir hâkim olması gerekir; böylece sarı renkli şeyi gördüğün zaman o hâkim hükmeder ki "bu acıdır", sen de onu tekrar almaktan çekinirsin. Bütün bu yetiler hayvanlarla senin arasında ortaktır; çünkü koyunun da tüm bu duyuları vardır. Eğer sende sadece bunlar olsaydı yine eksik olurdun; zira hayvana aldatılabilir, tutulabilir, nasıl hile yapacağını, tutulunca nasıl kurtulacağını bilemez; hatta kendisini kuyuya atabilir ve bunun onu öldüreceğini bilmez. Bunun için hayvan, o zaman kendisini hoşlayan şeyi yesin de sonra zarar gör, hasta düşse ve ölse; sadece hazırı algılaması vardır, çünkü sonuç bilgisi yoktur. İşte Allah Tealâ seni ayırt etmiş ve başka bir özellikle onurlandırmıştır, o da bütün bunlardan daha şerefli olan akıldır. Onunla yiyeceklerin zararını ve faydalarını hem şimdide hem sonrada anlarsın; onunla yiyeceklerin pişirilişini, hazırlanışını ve sebeplerisini bilirsin; böylece aklınla sağlığının sebebi olan yemekte menfaat gör
Yapay zekâ destekli tercümedir; ilmî çalışmalar için aslına başvurunuz.