بيان الأسامي التي تتجدد للصبر بالإضافة إلى ما عنه الصبر

Sabrın İsimlerinin Taddülüne Dair Açıklama — Sabrın Gözettiği Durumlar

Bilin ki sabır iki çeşittir. Biri bedensel sabırdır; güçlükleri bedenle taşımak ve onlara sabit durmak gibi. Bu da iki şekildedir: eylemle, mesela ağır işleri yapıp çekmek — ibadetten olsun, başka şeyden olsun — ya da tahammülle, sert darbelere, büyük hastalığa, korkunç yaralanmalara sabır göstermek gibi. Bu, şeriatle uyuştuğunda övülmüş olur; ancak tam anlamıyla övülmüş olan sabır başka çeşittir: nefsanî sabır, yani doğanın arzularından ve hevânın gerekleri olan şeylerden kaçınmak.

Sonra bu çeşit, eğer karın ve ırk şehvesine sabırsa, iffeğe denir. Eğer bir kötülüğe tahammülse, o kötülüğün türüne göre insanlar arasında ismi değişir. Musibete karşıysa sadece sabır adı kalır; bunu tersleyen hal ise cezex ve helek denir ki bu, hevânın sesini alıp çıkarmak ve koşmak, sese bağırmak, yüzü yumruklamak, elbise yırtmak gibidir. Varlık ve zenginliğe tahammülse nefis denetlemesine denir; bunu tersleyen şey israfçılıktır. Harb ve muharebeyse cesarete denir; bunu tersleyen korkaklıktır. Öfke ve gazaba kaplamaksa, akıllılığa denir; bunu tersleyen huysuzluk ve söylenmedir. Zamanın sıkıcı bir belasına karşıysa gönül genişliğine denir; bunu tersleyen sıkıntı, bıkkınlık ve dar göğüllülüktür. Sözü gizlemeye karşıysa sır saklama denir ve sahibine "dil tutmuş" (katuum) denir. Yaşamın lüzumsuzluklarından kaçınmaysa zahde denir; bunu tersleyen hırslanmadır. Küçük bir nasip payına sabırsa kanaat denir; bunu tersleyen açgözlülüktür.

İmanın çoğu ahlakı sabra dâhildir. Bundan dolayı Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem bir kere iman hakkında sorulunca "O sabırdır" buyurdu; çünkü imanın işlerinin çoğu ve en azîzi sabırdır. Tıpkı "Hac Arafat'tır" dendiği gibi. Allah Teâlâ bu çeşitlerin her birini toplamış ve hepsine sabır adını vermiş; buyurmuştur: "Sıkıntı ve yoksullukta sabır gösterenlere" — sıkıntıdan demek musibettir, yoksulluk demek fakirliktir, harp zamanına sabır demektir — "İşte onlar doğru söyleyenlerdir, işte onlar takva sahipleridir." Demek ki sabrın çeşitleri onun muallakları, ilişkin olduğu şeyler bakımından ayırılır.

Kim anlamları isimlerden alırsa sanır ki bu hallerin kendileri ve hakikatleri birbirinden farklıdır; çünkü isimlerinin farklı olduğunu görür. Ama doğru yolu tutup Allah Teâlâ'nın ışığıyla bakan kimse, anlamları önceden göz önüne alır, onların hakikatlerine ermek için; sonra isimlere bakar — onlar zaten anlamları gösteren deliller olarak konmuştur. Demek ki anlamlar asıldır, lafızlar ona tâbii olanlar. Kim asıları tâbii olanlara başvurmak isterse, elbette sapar, kayar.

Her iki topluma Allah Teâlâ'nın şu sözüyle işaret vardır: "Yüzü üstü yer sürüye sürdü mü aydınlığa daha yakın mıdır, yoksa düz bir şekilde doğru yola yürüyen mi?" Çünkü kâfirler yanıldıkları noktada, böyle bu tersliklerden başka bir şeyden dolayı yanılmadılar. Allah'a, lütfu ve merhameti ile bizi hayırlı bir tevfiki vermeye dua ederiz.