بيان حقيقة التوبة وحدها

التوبة الحقيقية

التوبة, anlam açısından bakıldığında, birbiri ardına gelen ve birbirini tamamlayan üç şeyden oluşan bir bütündür: ilim, hal ve fiil. İlim birinci, hal ikinci, fiil ise üçüncüdür. Birincisi ikincisini zorunlu kılar, ikincisi ise üçüncüsünü zorunlu kılar; bu zorunluluk Allah'ın mulk ve melekûtta (görünen ve görünmeyen âlemlerde) geçerli olan sünnetinin gereğidir.

İlim: Günahların ne denli zararlı olduğunu, kul ile sevgilisi (Allah) arasında bir perde olduğunu bilmektir. Kişi bunu gerçek bir bilgi ve kalbi zapteden kuvvetli bir inanç ile anladığında, bu bilişten kalbin ıztırabi meydana gelir; zira sevgilisini kaybetmenin acısıdır. Kaybetme, yapılan bir fiil sebebi ile olmuşsa, bu acıya pişmanlık denir. Bu ıztırap kalbine hâkim olup istila ettiğinde, bu acıdan başka bir hal meydana gelir ki buna irade ve niyyet denir; bu niyyetin tealluku geçmiş, şimdi ve gelecek zamanla ilgilidir. Şimdiki zamanla tealluku: günahtan ayrılmaktır. Gelecek zamanla tealluku: o günahtan ebediyen uzak durma azmidir. Geçmiş zamanla tealluku ise: giderilmesi mümkün olan maziye telafi yoluyla karşılık vermektir.

İlim, bu hayırların kaynağıdır ve başıdır. Burada kastedilen ilim, iman ve yakîn'dir. İman, günahların ölümcül zehirler olduğuna inanmaktır. Yakîn ise bu inancın kesinleşmesi, şüphenin zail olması ve kalbine tam hâkimiyeti anlamına gelir. İman nuru kalbe şark ettiğinde, pişmanlık ateşini çıkartır; kalb, iman nuru ile aydınlandığında kendisinin sevgilisinden mahcub olduğunu görür —tıpkı karanlıkta olan birine güneş nuru şark eder, bulut dağıldığında veya perde kalktığında ışık parlayıp sevgilisini görünce ve onu helak olmaya yakın görünce— onda sevgi niyetleri yanlmaya başlar; bu niyetler de kaybını tamamlamak için kalkma iradesi doğurur.

İlim, pişmanlık, şimdiki zamanda ayrılma ve gelecekte ayrılmakta kararlı olma ve geçmişe telafi niyeti —bu üç anlam, meydana gelişte sıralı olup, hepsi birlikte "tevbe" ismine müstahak kılınır. Çoğu zaman "tevbe" ismi yalnız pişmanlık anlamında kullanılır; ilim öncü ve giriş, ayrılma ise meyvesidir. Bu bakımdan Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) "Pişmanlık tövbedir" buyurmuştur.

Çünkü pişmanlık, asla ilimden —onu vücut veren ve meyvesinden— ve onu izleyen azimden ayrı olmaz; böylece pişmanlık her iki tarafında mahfufdur. İlim onun meyvesi ve meyveleyen sebep olarak, bu bakımdan tevbenin tarifi yapılırken "ıztırabın erimesi" denir; zira bu yalnız acıdan meydana gelir ve bu nedenle "kalbde tutuşan ateş, karamsal yarası iyileşmez" denmiştir. Ayrılık yönünden tevbenin tarifi yapılırken "kötülük elbisesinden sıyrılıp, bağlılığın döşeğini serilme" denir. Sehl b. Abdillah et-Tusturi şöyle demiştir: "Tevbe, kınanmaya değer hareketleri övülmeye değer hareketlerle değiştirmektir ve bu yalnız halvetle, sessizlikle ve helal yiyeceği yiyerek tamamlanır." Sanki o, tevbenin üçüncü anlamına işaret etmektedir.

Tevbenin tariflerindeki sözler sayısızdır. Bu üç anlamı ve bunların iç içe geçişini ve tertibini anladığında, tevbenin tariflerinde söylenen her şeyin onun bütün anlamlarına tam ulaşamadığını anlarsın. Gerçeklerin bilgisine ulaşmak, çıplak kelimelerin bilgisine ulaşmaktan daha önemlidir.