كتاب ذم الغرور وهو الكتاب العاشر من ربع المهلكات من كتاب إحياء علوم الدين

بسم الله الرحمن الرحيم

الغرور Kitabı — İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in Rübû'u'l-Muhlikât bölümünün onuncu kitabıdır.

Allah'ın adıyla başlarız. Hamdolsun işlerin başında o olan, hayır ve şerrin anahtarlarını kendi kudretiyle tutan, velilerini karanlıklardan nur'a, düşmanlarını ise aldanmışlığın batağına çeken Allah'a. Salât ve selâm, insanları cehalin gözünde çıkaran Muhammed'e, onun aile ve ashabına olsun — onlar ki dünya hayatı tarafından aldanılmadılar ve Allah hakkında aldanmışlık onları yanıltmadı. Salât'lar zamanın akışında, saatlerin ve ayların tatlı sözünde çoğalmış olsun.

Amma sonra: Saadatin anahtarı uyanıklık ve zekâlılıktır; şekawetin kaynağı ise aldanmışlık ve gafletdir. Allah'ın kullarına inanç ve marifetten daha büyük bir nimeti yoktur; buna giden yol da kalbin basiret nuruyla açılmasından başka bir şey değildir. Kufur ve isyandan daha büyük bir ceza yoktur; ve bunlara giden sebep de kalbin cehaalet karanlığında kör olmasından başka bir şey değildir.

Akıl sahipleri ve sahibi basiretin kalpleri, içinde minaresi ve lambası cam fanusu içinde olan, bir minareden ibarettir. Sanki parıltılı bir yıldız zeytinyağından yakılan, doğu ülkesinden olmayan, batı ülkesinden olmayan, zeytine ait ağaçtan. Onun yağı, ateşe dokunmasa bile ışık saçacak. Nur üzerine nur. Ama aldananlar ise kalpleri, "Koyu karanlıklar geniş denizde; dalgalar onu örter, dalgalar onu örter, bulutlar onu örter. Koyu karanlıklar, biri diğerinin üstünde. Eli çıkarsa onu neredeyse göremez. Allah'ın kime nur vermediğine gelince — onun için nur yoktur." gibidir.

Öyleyse akıl sahipleri, Allah'ın hidayete çıkarmak istediği kimselerdir; onun için kalplerine İslam ve doğruluk nimeti vermişti. Ama aldananlar, Allah'ın sapıtmak istediği kimselerdir; onun için kalplerine dar ve sıkıntılı bir hâl vermiştir. Göğe tırmanmaya çalışan bir kişi gibi.

Aldanan ise, basiret kapısı açılmayan, kendi nefsine rehber ve danışman olamayan kimsedir ve çaresizlik içinde kalır. Hevâsını rehber, şeytanı kılavuz edinir. "Kim böyle ise, akhiret'te de kördür ve daha da sapkın." Çünkü aldanmışlığın bütün mutsuzlukların annesi, mahvolmakların kaynağı olduğu malumdur, şüphesiz aldanmışlığın yollarını, tuzak yerlerini açıklamak, ondan korunmak için azmi olanı önceden uyarmak zaruridir.

Vâfik kullardan o kimsedir ki, afetlerin ve fesadın yollarını tanır, ondan ihzâr alır, ve işini hüsnü niyetin ve basiretin üzerine bina eder.

Biz aldanmışlığın çeşit çeşit yollarını, aldananların türlerini — Kadılar, ulemâlar, salihler arasından güzel görünen şeylerin kötü yüzünü görmediği kimselerini — ve onları aldaran sebepler hakkında açıklayacağız. Her ne kadar bu saymakla bitmez ise de, örnekler vermek yeterli olacaktır.

Aldananların türleri dörde ayrılır:

Birinci tür: Ulemâlardan

İkinci tür: Ibâdetçilerden

Üçüncü tür: Mutasavvıflardan

Dördüncü tür: Mal sahiplerinden

Her türün içinde birçok fark vardır; aldanmışlıkların yolları çeşitlidir. Kimi münkeri marifet yapmış kimsedir — mesela haramla inşa edilen mescidi hazine yapanlar gibi. Kimi kendisinin çabası ile Allah için yaptığı çabayı birbirinden ayıramamıştır — mesela niyeti kabûl ve şöhret olan vaizi gibi. Kimi daha önemli olanı bırakıp başkasıyla meşgul olmuştur. Kimi farzı bırakıp nâfileyle meşgul olmuştur. Kimi lbâbı bırakıp kabuğu ile meşgul olmuştur — mesela namazda amacı sadece harflerin çıkışını takdir etmekle sınırlı olan gibi. Ve benzeri başka yollar vardır ki bunlar, farklarının açıklanması ve örneklerle çoğaltılmasından başka belirtilmesi imkânsızdır.

Şimdi ulemânın aldanmışlığından bahsedeceğiz; fakat evvel ü evvel aldanmışlığın kötülüğünü ve gerçeğini açıklayalım.