كتاب ذم البخل وذم حب المال وهو الكتاب السابع من ربع المهلكات من كتاب إحياء علوم الدين

Bakhşişlerin Ayıplandığı Kitap — Paranın Sevgisinin Ayıplandığı Kitap. Bu, İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in Çeyrek-i Mühlikat'ın yedinci kitabıdır.

Bismillâhirrahmânirrahîm

Hamd, hamdı hak eden Allah'a olsun; O, besiyle genişlettiği rızqıyla, tavaşşu'dan sonra zararı giderenidir. O, yaratılışı yarattı, rızqı genişletti ve insanlığa çeşit çeşit malı yaydı, sonra onları buradan sınamak üzere hâllerinin değişmesiyle, darlık ve genişlik, zenginlik ve fakirlik, hirs ve ümitsizlik, varlık ve iflâs, güçsüzlük ve kudret, açgözlülük ve kanaat, cimrilik ve cömertlik, bulunanla sevinç ve kaybedilenin kaybından elem, fedakârlık ve harcama, genişlik ve kıtlık, israf ve taksil, az ile razı olmak ve çokla istememek arasında gidip gelmelerini sınamak için böyle kılmıştır — bütün bunlar, kimin hangi amelinin daha iyi olduğunu bilsin ve görsün diye, hangisinin dünyayı âhirete tercih ettiğini, âhiretten döndüğünü ve başka yol tuttuğunu, dünyayı hazine ve servet sayarak tuttuğunu görmek içindir. Salavat ve selâm Muhammed'in üzerine olsun; o, kendi millet-i şerifesiyle pek çok dini nesh etti, şeriat-ı münîfesiyle nice dinleri katladı. Salavat ve selâm onun ve ashabının üzerine olsun; onlar, Rabblerinin yoluna saygıyla girişti, teslim-i tamle teslim oldular.

Ammâ ba'd: Dünya fetifleri pek çok şubelere ve dallara ayrılmış, çok engin ve geniş alan kaplamıştır. Fakat mallar onun en büyük fitnesini, en vahim belâsını oluşturur. Fitne'nin en büyüğü ise, kimsenin ondan muhtaç olmadığı yoktur ki — bundan sonra, eğer bulunursa, ondan sâlamete ulaşılamaz. Zira paranın kaybı fakirliği doğurur ki, bu denli cehle yakındır; bulunması ise azgınlığı doğurur ve bunun akıbeti ancak ziyan olur. Kısaca, mallar ne yararlardan ne de zararlarından ari değildir; faydalı yanları kurtulanlardandır, zararı yanları mahvolanlardandır. Güvenin ve açgözlülüğün ayırt edilmesi ise, Tanrı hakkında sağlam görüşe sahip olan kök salmış âlimlerden başkasının güçüne erişmez, sürünüp gidenlerin ve aldanmış insanların değil. Bunun açıklanması ayrıca ehemmiyetlidir. Zira, biz "Dünyanın Ayıplanması" kitabında söylediklerimiz, özel olarak mal hakkında değil, genel olarak dünya hakkında idi. Dünya, her türlü acı hevesi kapsar; mal dünya'nın bazı bölümü, haysiyyet de bazısı, karın ve fakat şehvetinin peşinden gitmek de bazısı, kızgınlığını gussal ederek nefsin kinini çıkarmak da bazısı, kıskançlık da bazısı, büyüklenme ve yükseğe çıkmak istemek de bazısı olan unsurlardan ibarettir. Bunun hayli kısımları vardır; hepsi, insanın için acı hevesi bulunduğu her şeyde toplanır. Biz şu kitapta sadece mal ile meşgul oldum, zira onda zarar ve belâ vardır; insanın onun kaybından fakirlik sıfatı, bulunmasından ise zenginlik sıfatı elde eder. Bu iki hal, imtihan ve tecrübe ile meydana gelir. Sonra, muhtaç olanın iki hâli vardır: kanaat ve açgözlülük; birisi ayıplanır, öteki övülür. Açgözlünün iki hâli vardır: insanların elindeki şeye tamah ve işmanlık ile (usta maarifet ve sanatları ile meşgul olmak) insanlardan ümit kesmek; tamah, hâllerin kötüsüdür. Malı bulanın iki hâli vardır: cimrilik ve şuhumat ile tutmak ve harcamak; birisi ayılanır, öteki övülür. Harcarkenin iki hâli vardır: israf ve ıtidâl; övülenin ıtidâldir. Bu meseleler müşâbih olup aralarındaki haliçeleri gümrük yaşındadır. Biz bunu on dört fasılda açıklarız, Allahu Teâlâ isterse; bu, paranın ayıplanması, sonra övülmesi, sonra para faydalarının ve zararlarının ayrıntısı, sonra açgözlülük ve tamahın ayıplanması, sonra açgözlülük ve tamahın tedavisi, sonra cömertliğin faziletesi, sonra cömertlerin hikayeleri, sonra cimriliğin ayıplanması, sonra cimrilerin hikayeleri, sonra fedakârlık ve faziletesi, sonra cömertlik ve cimriliğin sınırı, sonra cimriliğin tedavisi, sonra para hakkındaki vazifelerin toplamı, sonra zenginliğin ayıplanması ve yoksulluğun övülmesidir, Allahu Teâlâ isterse.