بيان عذاب القبر وسؤال منكر ونكير (3/3)

Onlardan kimi birincisini inkâr edip ikincisini ispat etmiştir; kimi de yalnızca üçüncüsünü ispat etmiştir. Halbuki bize basiret yoluyla açılan hak şudur ki: bunların hepsi imkân dairesindedir ve bunlardan bir kısmını inkâr eden kimse, ancak kavrayışının darlığından ve Allah Sübhanehu ve Teâlâ'nın kudretinin genişliğini ve tedbirinin acâipliğini bilmemesinden dolayı böyle yapar. Böylece Allah Teâlâ'nın fiillerinden alışık olmadığı ve ünsiyet peyda etmediği şeyi inkâr eder ki bu bir cehalet ve kusurdur. Bilakis azap konusundaki bu üç yol da mümkündür ve bunları tasdik etmek vaciptir. Nice kul vardır ki bu türlerden yalnız biriyle cezalandırılır, nice kul da vardır ki bu üç tür onun üzerinde birleşir. Allah'ın azabının azından da çoğundan da Allah'a sığınırız.

İşte hak budur; sen bunu taklîden tasdik et, zira bunu tahkîken bilen kimse yeryüzünde pek nadir bulunur. Sana tavsiyem şudur: bu meselenin ayrıntısına dair araştırmanı çoğaltma ve onu bilmekle meşgul olma; bilakis azabı ne şekilde olursa olsun defetmenin tedbiriyle meşgul ol. Zira sen ameli ve ibadeti ihmal edip bu araştırmayla uğraşırsan, tıpkı bir sultanın yakalayıp elini kesmek ve burnunu kesmek için hapsettiği kimse gibi olursun ki, o kişi gecenin tamamını, elinin bıçakla mı kılıçla mı yoksa usturayla mı kesileceğini düşünmekle geçirir de, azabın aslını kendisinden defetme çaresine yönelmeyi ihmal eder. Bu ise cehaletin son noktasıdır. Zira kesin olarak bilinmiştir ki kul, ölümden sonra ya büyük bir azaptan ya da ebedî bir nimetten hâli değildir; öyleyse hazırlık buna göre olmalıdır. Azap ve sevabın ayrıntısını araştırmaya gelince, bu bir fuzûliyyettir ve vaktin boşa harcanmasıdır.